David Crogwyn Jones

Iaith: Cymraeg a Saesneg
Rheng a Rhif: Private 46819
Catrawd: South Wales Borderers, Bataliwn 1af
Mynwent / Cofeb: Cofeb Vis-en-Artois, Ffrainc (Panel 6)
Cofebau eraill: Cofgolofn Penmachno

Marwolaeth

23ain o Fedi 1918 yn ond 19 mlwydd oed

http://www.cwgc.org/find-war-dead/casualty/1744336/JONES,%20DAVID%20GROGWYN

Dead Man’s Penny

Bywyd / Cefndir:

Wedi gwasanaethu fel gwas mewn siop yn Llanelwy, bu iddo gael ei alw i’r fyddin, a goroesodd nifer o lythyrau a anfonwyd ganddo i’w deulu dros gyfnod ei wasanaeth milwrol. Oherwydd hyn, cawn fwy o wybodaeth amdano nac am unrhyw filwr arall o Benmachno a anfonwyd i’w angau. Am resymau yn ymwneud â sensoriaeth, yn Saesneg yr ysgrifennwyd pob un o’r llythyrau hynny, a’r mwyafrif, a gyfeiriwyd at ei fam, wedi eu llofnodi ganddo megis “From your loving son, Crog” a’r nodau cusanau arferol, xxxxxx. Daw arwyddion o gariad y cwlwm teuluol i’r wyneb mewn sawl llythyr, a’r hiraeth am ei dylwyth a’i henfro yn cael ei arddangos yn glir ynddynt. Gorffennodd un llythyr hiraethus gyda’r geiriau arferol, From your loving son, ac mewn cromfachau, yr ychwanegiad ‘Calon Mam’.
Ni cheir ond brith gyfeiriad o’i leoliad yn achlysurol yn ei ohebiaeth, am resymau amlwg, a phrin iawn yw unrhyw gofnod o ddyddiadau’r llythyrau. Un neges a ddaw i’r amlwg ym mhob llythyr bron yw’r modd y mae Crogwyn yn ceisio cysuro’i fam nad yw mewn llawer o berygl, ac nad oedd angen iddi betruso amdano. Ar brydiau, dengys fod ei gonsýrn am ei fam a gweddill ei deulu yn llawn cymaint â’u pryder hwythau amdano yntau. Meddai mewn un o’i lythyrau:

I am very sorry that I have not been able to write any letters to you for the past eight days, you must not worry over me… gan ychwanegu’r nodyn gobeithiol but I should like to have some of them caramels again. Datgelir ei hiraeth am ei gartref mewn llythyr arall, wrth iddo ddatgan ei fod yn gwybod yn iawn erbyn hynny ystyr y dywediad Saesneg No place like home.
Mewn enghraifft brin lle cofnodir ei leoliad, ar un o’i lythyrau cynharaf o Ffrainc, er nad oes dyddiad arno, yw’r un gyda’i rif a’i safle wedi’i gynnwys hefyd, – Pte D.C.Jones 46819. 1st S.W.B.. 1st Division. Reinforcement Camp. AP6 Section 68. B.E.F. France. Mae eto’n pwysleisio nad oedd angen pryderu amdano.

My dear Mother,
Just a line to let you know that I am still quite happy…to let you know that I am allright…This is my second Saturday in this country, I feel a bit happier today than I did…

Mewn llythyr arall, heb ddyddiad arno, gwelir cyfeiriad at y ffaith fod yr oedran i ddynion ymrestru ar gyfer y fyddin wedi ei godi: I expect father will be getting called up shortly, but he might get exempted, being that he has taken over so much farming… Cyfeirio oedd Crogwyn i’r ffaith fod y bumed, a’r olaf o Ddeddfau Seneddol yn ymwneud â’r ymgyrch recriwtio, wedi ei phasio yn Ebrill 1918, oedd yn gorfodi dynion hyd at 55 oed i ymrestru yn y fyddin.

Yn ei lythyr olaf adref, dyddiedig 7fed o Fedi 1918, y mae Crogwyn yn diolch yn fawr i’w fam am anfon llythyr a’r archeb bost amgaeëdig. Dywed hefyd fel y dymunai dderbyn gair gan ei dad. ” Tell father that when he gets that corn in I should like to have a few lines from him.” Nid oes modd gwybod a wireddwyd ei ddymuniad. Ond yn sicr, byddai i Rhys Jones, y tad, edifarhau weddill ei oes os na ddaeth y cyfle i gael yr yd i’r ysgubor, ac i anfon llythyr i’w fab yn Ffrainc. Bythefnos yn ddiweddarach, yr oedd y milwr ifanc o Benmachno yn gorwedd yn farw ar faes y gad.

Ymysg y casgliad llythyrau a anfonwyd i Benmachno gan Crogwyn, ac a gadwyd yn ddiogel gan aelod o’i deulu hyd heddiw, ceir taflen swyddogol y wladwriaeth yn nodi ei aberth dros ei wlad.. Yn anffodus, yng ngolwg awdurdodau’r rhyfel, fel ar sawl achlysur yn ystod y Rhyfel Mawr, nid Cymru, na Phrydain oedd y wlad honno. Dyma ddywed y daflen honno:

In Ever Loving Memory of JONES. Pte. David Crogwyn, 46819, 1st Bn. South Wales Borderers, 23rd Sept., 1918. Age 19. Son of Rhys and Laura Jones, of Dolydd, Penmachno, Bettws-y-Coed, Carnarvonshire. 1914 1918 Who gave his life for England in the Great War and whose name is engraved at Vis En Artois Memorial France

Fel yn achos dau, o leiaf, o filwyr eraill o Benmachno, fe’i cofir ar gofeb Vis-En-Artois, a godwyd er cof am filwyr o’r Rhyfel Mawr na ddarganfyddwyd eu cyrff, ac nad oes bedd iddynt. Cofnodir enw Crogwyn ar banel rhif 6 o’r gofeb. Y mae perthynas iddo, Elfyn Jones, yn byw yn Nhalybont, Conwy (trwy ei law ef daeth yr holl lythyrau a’r lluniau).