Bro Machno

Dadorchuddiwyd cofgolofn Blwyf Penmachno ar Ddydd Sadwrn, Ebrill 15fed, 1922; arni mae 27 o enwau! Nifer anodd iawn ei ddirnad, ond rhaid ystyried i boblogaeth y plwyf fod lawer iawn mwy ar yr adeg yna (1559 yn 1911 i gymharu ag ond 617 yn 2011). Roedd hyn yn bennaf oherwydd y chwareli llechi ar y mynydd rhwng Cwm Penmachno a Blaenau Ffestiniog, megis Rhiwbach, Blaen y Cwm a Chwt y Bugail. Y diwydiant yma oedd y rheswm am fodolaeth pentref Cwm Penmachno, ac yn hybu’r busnesau lu ym Mhenmachno ei hun. Roedd pob un o feirw Rhyfel Mawr Machno’n Gymry Cymraeg, gan gynnwys o leiaf ddau bâr o frodyr. Buont farw ym mhob cwr o hemisffêr y gogledd — nid ond ar y Ffrynt Orllewinol. Hyd y gwyddwn, dim ond 11 o’r 27 sy’n gorwedd mewn beddi. Ni ddaethpwyd o hyd i gyrff y lleill.

David Davies, Blaen y Cwm

Ar ystadegau Cyfrifiad Penmachno 1901, gwelir fod y ddau frawd yn rhan o deulu lluosog a drigai ym Mlaen-y-cwm y flwyddyn honno. Y penteulu oedd Daniel Davies, chwarelwr 41 oed, yn byw gyda’i wraig Margaret.

> Proffil David Davies

John Davies, Blaen y Cwm

Ar ystadegau Cyfrifiad Penmachno 1901, gwelir fod y ddau frawd yn rhan o deulu lluosog a drigai ym Mlaen-y-cwm y flwyddyn honno. Y penteulu oedd Daniel Davies, chwarelwr 41 oed, yn byw gyda’i wraig Margaret, a naw o blant, rhwng saith mis ac 19 mewn oedran, ynghyd ag wyr naw mis oed iddynt – deuddeg o eneidiau yn byw mewn ty rhes bychan.

> Proffil John Davies

Roland Alexander Llewelyn Gallen, Dylasau Cottage

Gweler adran Capel Garmon am wybodaeth ynglŷn ag ‘Alex’.

> Adran Capel Garmon

Edgar Arnold Hughes, School House

Un o bump o feibion David Arthur Hughes, cyn-ysgolfeistr yr Ysgol Wladwriaethol ym Mhenmachno oedd Edgar Arnold Hughes, School House. Ni wyddys a fu i’w frodyr, Bennet, Sidney, Taliesyn ac Edward ymrestru yn ystod y rhyfel a’i pheidio.

> Proffil Edgar Hughes

Alfred Jones, Ty’n Llidiart

Bu raid aros hyd ddyfodiad manylion Cyfrifiad 1911 i gael ychydig wybodaeth parthed Alfred Jones, Ty’n Llidiart. Er na lwyddwyd i gael manylion yn ymwneud â’i wasanaeth yn y rhyfel, na lle y’i claddwyd hyd yma, gwelir ar ystadegau’r cyfrifiad hwnnw ei fod 16 oed yn 1911, ac yn trigo yn Nhy’n Llidiart gyda’i rieni.

> Proffil Alfred Jones

David Jones, Blaenddol

Yn ôl cofrestr ei fedd ‘Mab Richard a Catherine Jones, 14, Emily St., Thatto Heath, St. Helens, Sir Caerhirfryn. Ganed Penmachno, Bettws-y-coed,(sic.) Sir Gaernarfon.’ Tybiwn mai hwn yw’r David Jones uchod, ac i’w rieni symud o Benmachno, fel nifer o deuluoedd eraill cyn y Rhyfel Mawr, yn dilyn dirwasgiad yn y diwydiant chwarelyddol yn y plwyf.

> Proffil David Jones

David Crogwyn Jones, Dolydd

Wedi gwasanaethu fel gwas mewn siop yn Llanelwy, bu iddo gael ei alw i’r fyddin, a goroesodd nifer o lythyrau a anfonwyd ganddo i’w deulu dros gyfnod ei wasanaeth milwrol.

> Proffil David Crogwyn Jones