Bro Machno

Dadorchuddiwyd cofgolofn Blwyf Penmachno ar Ddydd Sadwrn, Ebrill 15fed, 1922; arni mae 27 o enwau! Nifer anodd iawn ei ddirnad, ond rhaid ystyried i boblogaeth y plwyf fod lawer iawn mwy ar yr adeg yna (1559 yn 1911 i gymharu ag ond 617 yn 2011). Roedd hyn yn bennaf oherwydd y chwareli llechi ar y mynydd rhwng Cwm Penmachno a Blaenau Ffestiniog, megis Rhiwbach, Blaen y Cwm a Chwt y Bugail. Y diwydiant yma oedd y rheswm am fodolaeth pentref Cwm Penmachno, ac yn hybu’r busnesau lu ym Mhenmachno ei hun. Roedd pob un o feirw Rhyfel Mawr Machno’n Gymry Cymraeg, gan gynnwys o leiaf ddau bâr o frodyr. Buont farw ym mhob cwr o hemisffêr y gogledd — nid ond ar y Ffrynt Orllewinol. Hyd y gwyddwn, dim ond 11 o’r 27 sy’n gorwedd mewn beddi. Ni ddaethpwyd o hyd i gyrff y lleill.

Rhagor o fanylion i ddilyn…